Machtsmisbruik, gebrekkige medische zorg, seksueel grensoverschrijdend gedrag en sociale isolatie: jarenlang kwamen hierover ernstige signalen naar buiten vanuit Nederlandse vrouwengevangenissen. Sinds 2023 zet Bureau Clara Wichmann zich samen met (voormalig) gedetineerde vrouwen, Loonstein Advocaten en De Brauw Blackstone Westbroek in voor verbeteringen. Inmiddels zijn belangrijke veranderingen doorgevoerd en worden verdere hervormingen voorbereid.
Het Nederlandse detentiesysteem is voornamelijk ontwikkeld vanuit de behoeften en kenmerken van mannen. DJI erkent inmiddels dat vrouwen in detentie andere ervaringen, problemen en zorgbehoeften hebben dan mannen en dat dit vraagt om aanpassingen in vrouwengevangenissen. Er kwamen ernstige problemen aan het licht rondom seksueel misbruik, machtsmisbruik door PIW’ers en tekortschietende medische zorg in vrouwengevangenissen. Vrouwen maakten melding van seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik. Het was voor vrouwen moeilijk om misstanden veilig en vertrouwelijk te melden.
Ook de medische zorg bleek op belangrijke punten tekort te schieten. Uit het Misstandenboek Vrouwen gevangen in onrecht, dat Bureau Clara Wichmann samenstelde, blijkt onder meer dat medische klachten niet altijd serieus werden genomen, specialistische zorg uitbleef en fouten werden gemaakt bij de verstrekking van medicatie. Ook ontbrak het regelmatig aan gendersensitieve zorg en continuïteit van behandeling.
Het probleem
De Nederlandse Staat heeft een zorgplicht voor mensen die in detentie verblijven. Juist omdat gedetineerden voor hun veiligheid, gezondheid en dagelijkse levensbehoeften in grote mate afhankelijk zijn van de Staat, moet worden gewaarborgd dat zij veilig en menswaardig worden behandeld.
De persoonlijke verhalen die Bureau Clara Wichmann verzamelde, lieten zien dat dit voor vrouwen in detentie niet altijd het geval was. Zij maakten onder andere melding van:
- Seksueel grensoverschrijdend gedrag, intimidatie en machtsmisbruik door PIW’ers;
- Onvoldoende veilige mogelijkheden om misstanden vertrouwelijk te melden;
- Gebrekkige medische zorg en het onvoldoende serieus nemen van gezondheidsklachten.
Onze rol
Bureau Clara Wichmann zet zich sinds 2023 actief in voor een veiliger en menswaardiger systeem van vrouwendetentie. We brachten ervaringen van (voormalig) gedetineerde vrouwen samen, agendeerden structurele problemen en gingen hierover in gesprek met Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
In maart 2025 publiceerden we het MisstandenboekVrouwen gevangen in onrecht, waarin ervaringen met de medische zorg in vrouwengevangenissen zijn gebundeld en concrete aanbevelingen voor verbetering worden gedaan. Het misstandenboek is aangeboden aan de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid.
Samen met Loonstein Advocaten en met pro-bono ondersteuning van De Brauw Blackstone Westbroek blijven we betrokken bij de ontwikkelingen rondom vrouwendetentie.
Doelen
Met dit dossier zetten wij ons in voor:
- Veiligere vrouwengevangenissen waarin geen plaats is voor seksueel geweld, intimidatie en machtsmisbruik;
- Een veilig en laagdrempelig meldsysteem voor misstanden;
- Toegankelijke en kwalitatief goede medische zorg voor vrouwen in detentie;
- Structurele hervormingen naar gendersensitief detentiebeleid;
- Een gevangenissysteem waarin de veiligheid, gezondheid en waardigheid van vrouwen centraal staan.
‘De verhalen van vrouwen in detentie zijn te lang genegeerd of onvoldoende serieus genomen. Maar gedetineerde en ex-gedetineerde vrouwen gaven niet op: ze deelden hun verhalen met hun advocaten, met ons, met journalisten, wetenschappers en met de mensen van DJI. Stap voor stap heeft dat tot positieve verandering geleid. DJI is tot het inzicht gekomen dat vrouwen in detentie andere behoeften hebben dan mannen in detentie en er zijn verbetermaatregelen afgesproken. Wij blijven dit nauwgezet volgen, want papier is geduldig, de échte veranderingen moeten vrouwen dagelijks gaan merken.’
— Lilianne Ploumen
Waar staan we nu
De verhalen en signalen van vrouwen in detentie hebben de afgelopen jaren geleid tot meer politieke en maatschappelijke aandacht voor hun positie. Verschillende aanbevelingen zijn inmiddels overgenomen en hebben geleid tot concrete verbeteringen binnen de vrouwendetentie.
Zo zijn de mogelijkheden om misstanden te melden verbeterd, zijn portefeuillehouders sociale veiligheid aangesteld en krijgen medewerkers verplichte training over het werken met vrouwen in detentie. Het visitatiebeleid is aangepast.
Daarnaast zijn er stappen gezet om de medische zorg voor vrouwelijke gedetineerden te verbeteren. Ook zijn de regels voor medisch onderzoek buiten de gevangenis veranderd: het uitgangspunt is nu dat een transportbegeleider niet aanwezig is tijdens een medisch onderzoek, tenzij dit om veiligheidsredenen noodzakelijk is. Zo is het beleid rond second opinions aangepast, zodat de kosten van onderzoek en vervoer door DJI worden betaald. Daarnaast verduidelijkt DJI de richtlijnen voor medische zorg, zodat voor iedereen helder is dat dat bij de beoordeling en verstrekking van zorg in detentie dezelfde uitgangspunten gelden als buiten detentie.
Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) werkt aan een herinrichting van de vrouwendetentie in Nederland. Bureau Clara Wichmann blijft deze ontwikkelingen volgen en brengt daarbij de ervaringen en belangen van vrouwen in detentie onder de aandacht.
Betrokken advocaten
Loonstein Advocaten
De Brauw Blackstone Westbroek (pro bono)
Januari 2023
Loonstein Advocaten benadert Bureau Clara Wichmann met zorgwekkende signalen over misstanden in Nederlands vrouwengevangenissen.
Mei 2023
De Inspectie Justitie en Veiligheid publiceert een rapport waarin ernstige misstanden worden vastgesteld, onder meer in de penitentiaire inrichting voor vrouwen in Nieuwersluis. Het rapport beschrijft seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksueel geweld en machtsmisbruik. Vrouwen die hiervan melding maakten, werden vaak niet serieus genomen en vertrouwelijke meldprocedures bleken in de praktijk onvoldoende te functioneren. Samen met Loonstein Advocaten en De Brauw Blackstone Westbroek pleit Bureau Clara Wichmann voor erkenning van deze misstanden en voor structurele verbeteringen binnen de vrouwengevangenissen.
Juni 2023
De documentaire Zitten en Zwijgen van Jessica Villerius brengt de misstanden in Nederlandse vrouwengevangenissen onder de aandacht van een breed publiek. De documentaire laat zien hoe vrouwen te maken krijgen met intimidatie, slechte medische zorg, seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. En Bureau Clara Wichmann stelt namens haar achterban de Nederlandse Staat aansprakelijk voor de misstanden in vrouwengevangenissen, waaronder tekortschietende medische zorg, seksueel misbruik, seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik. Naar aanleiding van de aansprakelijkstelling starten gesprekken met DJI over maatregelen om de situatie voor vrouwen in detentie te verbeteren.
Februari 2024
Regeringscommissaris Mariëtte Hamer publiceert een advies over seksueel grensoverschrijdend gedrag in vrouwengevangenissen. Zij doet aanvullende aanbevelingen op de maatregelen die na het Inspectierapport uit 2023 zijn genomen. Onder meer de machtsverhouding tussen medewerkers en gedetineerden, een veilige aanspreekcultuur, het melden van grensoverschrijdend gedrag en de ruimte die medewerkers hebben om beslissingen over gedetineerden te nemen, krijgen daarbij aandacht.
2024 – heden
Bureau Clara Wichmann voert over verschillende onderwerpen diepgaande gesprekken met DJI en blijft aandacht vragen voor structurele verbeteringen in de vrouwendetentie. In deze periode worden ook vanuit de overheid verschillende maatregelen genomen. Zo werkt DJI aan de uitvoering van de aanbevelingen van de Inspectie en wordt onder meer gewerkt aan maatregelen om de sociale veiligheid van gedetineerden te verbeteren en aan verplichte training in gendersensitieve zorg voor medewerkers.
Maart 2025
Bureau Clara Wichmann publiceert het misstandenboek Vrouwen gevangen in onrecht en overhandigt dit aan de toenmalige staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, Ingrid Coenradie. Het misstandenboek bundelt de ervaringen van (voormalig) gedetineerden over tekortschietende medische zorg. De verhalen laten zien dat klachten regelmatig niet serieus worden genomen, specialistische zorg ontbreekt en fouten worden gemaakt bij de verstrekking van medicatie. Bureau Clara Wichmann doet in het boek concrete aanbevelingen om de veiligheid en gezondheidszorg binnen vrouwengevangenissen te verbeteren.
Juli 2025
Een belangrijk deel van de aanbevelingen van het Misstandenboek wordt overgenomen in een Kamerbrief van staatssecretaris Struycken van Justitie en Veiligheid. Ook kondigt hij aan te werken aan een herinrichting van de vrouwendetentie in Nederland.
Augustus 2025
In antwoorden op Kamervragen over de veiligheid van vrouwen in detentie zet de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie de inmiddels genomen maatregelen uiteen. Zo zijn verplichte opleidingsmodules ontwikkeld voor medewerkers die met vrouwen in detentie werken, is de visitatieprocedure aangepast, zijn in alle vrouweninrichtingen portefeuillehouders sociale veiligheid aangesteld en zijn maatregelen genomen om het melden van ongewenst gedrag veiliger en laagdrempeliger te maken. Tegelijkertijd werkt DJI aan een herontwerp van de detentie van (jong)volwassen vrouwen.
2026 – heden
DJI werkt verder aan een fundamentele herziening van de vrouwendetentie. In februari 2026 organiseerde DJI samen met ervaringsdeskundige vrouwen, medewerkers en externe experts een symposium over een nieuwe aanpak. DJI erkent daarbij dat het huidige detentiesysteem voornamelijk is ontwikkeld vanuit de behoeften van mannen en onvoldoende aansluit bij vrouwen. Er wordt gewerkt aan een nieuwe visie en een Handreiking vrouwen in detentie, met concrete handvatten voor gendersensitief werken. Bureau Clara Wichmann blijft de uitvoering van de verbetermaatregelen kritisch volgen en brengt daarbij de ervaringen en belangen van vrouwen in detentie onder de aandacht.
Contact
Heb je een algemene vraag over deze zaak? Stuur dan een e-mail naar info@clara-wichmann.nl. We helpen je graag verder of zorgen dat je bij de juiste persoon terechtkomt.
Woordvoerder: Mr. drs. Lilianne Ploumen, Senior adviseur en jurist
Voor interviewverzoeken kun je contact opnemen met onze persvoorlichter:
Charlotte van Schijndel (zij/haar)
Persvoorlichter Bureau Clara Wichmann
T: +31 6 16952416
E: cvanschijndel@clara-wichmann.nl
